مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

مفهوم قانون در اندیشه میرزای نائینی و امتداد آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با روشی توصیفی- تحلیلی درصدد است تا با تشویق به لزوم بازخوانی اصیل از اندیشه میرزای نائینی و تطبیق آن با اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی، محدودیت‌های تلفیق عقلانیت عرفی و شرعی را در نظام حقوقی ایران بررسی کند. نتایج حاکی از آن است که، اندیشه میرزای نائینی در تبیین رابطه قانون و شریعت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نظریه‌های فقه سیاسی شیعه، تأثیری عمیق بر نظام حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران گذاشته است. نائینی با تفکیک حکومت به تملیکیه و ولایتیه و تأکید بر مشروعیت حکومت مبتنی بر امانت‌داری و محدودیت قدرت، زمینه‌ساز خوانشی نوین از قانون در چارچوب فقه شیعه شد. او با پذیرش قانون اساسی و مجلس شورا به‌مثابه نهادهای تحدیدکننده استبداد، راهی برای عرفی‌سازی قانون در حوزه مالانص فیه گشود. امتداد اندیشه نائینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی به‌وضوح در اصولی مانند اصل ۵۶ (حاکمیت الهی- مردمی)، اصل ۵ (ولایت فقیه) و اصل ۵۷ (نظارت ولایی بر قوای سه‌گانه) نمایان است. همچنین، سازوکارهای تقنینی مانند شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام، بازتابی از تفکیک او بین احکام منصوص و غیرمنصوص است. قانون اساسی جمهوری اسلامی با الهام از نائینی، حاکمیت الهی-مردمی و نظارت فقیه مجلس را نهادینه کرد، اما چالش‌های عملی در تطبیق قوانین عرفی با موازین شرعی همچنان پابرجاست. هرچند نائینی با تکیه بر عرف متخصصین و مصالح عمومی، فضایی برای قانون‌گذاری عرفی گشود، اما خودآیینی قانون در معنای مدرن آن (به‌عنوان محصول اراده مستقل بشری) در نظام فکری او جایگاهی ندارد. قانون در اندیشه نائینی، هرچند در حوزه غیرمنصوصات شرعی تعریف می‌شود، اما همواره ذیل نظارت شرعی باقی می‌ماند. این امر در تقابل با بنیان‌های حقوق مدرن قرار می‌گیرد که قانون را برآمده از اراده عمومی و خودمختاری عقلانی می‌داند. بنابراین، نباید اندیشه‌ میرزا را جداکننده‌ حوزه شریعت و عرف خواند، بلکه بازخوانی اجتهادی منظومه اندیشه میرزا ذیل دستگاه شریعت می‌تواند ما را به مسیری جدید در استفاده از اندیشه این عالم بزرگ اصولی در جهت تقویت قانونگذاری در نظام حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران دعوت کند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ارسطا، محمدجواد (1392). نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران. قم: نشر بوستان کتاب، چاپ سوم.
جاویدی، مجتبی (1400). تجلی «سوبژکتیویته» در نظریۀ ارادۀ عمومی ژان ژاک روسو. مطالعات حقوق عمومی، 51(1).
خمینی، سید روح‌الله (1379). ولایت فقیه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج 10، 2، چاپ پنجم.
روحانی راوری، مرتضی؛ طالب‌زاده، حمید (1390). انسان‌شناسی در اندیشه کانت. متافیزیک، 3(11).
سیف، سید مسعود (1389). نقش آزادی در فلسفه اخلاق کانت. متافیزیک، 2(7)، ص79-92.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: اداره‌کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364، ج 1-4.
طباطبایی، جواد (1395). تأملی درباره ایران نظریه حکومت قانون در ایران مبانی نظریه‌ مشروطه‌خواهی. تهران: نشر مینوی خرد، چاپ دوم.
غروی نائینی، محمدحسین؛ آملی، محمدتقی (1413ق). المکاسب و البیع. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، ج2.
فیرحی، داوود (1399). آستانه تجدد در شرح تنبه الامه و تنزیه المله. تهران: نشر نی، چاپ چهارم.
فیرحی، داوود (1400 الف). دولت مدرن و بحران قانون چالش قانون و شریعت در ایران معاصر. تهران: نشر نی.
فیرحی، داوود (1400 ب). فقه و سیاست در ایران معاصر، فقه سیاسی و فقه مشروطه. تهران: نشر نی، چاپ نهم.
قاضی شریعت پناهی، سید ابوالفضل (1400). حقوق اساسی و نهاد‌های سیاسی. تهران: نشر میزان، چاپ شانزدهم.
قانون اساسی.
قدرتی، فاطمه؛ سعیدی ابواسحاقی، محسن (1398). ارزیابی عرفی‌نگری در موضوع‌شناسی مسائل مستحدثه برآمده از علم مدرن. پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، 8(1).
کاسیرر، ارنست (1399). فلسفه روشنگری. ترجمه یدالله موقن. تهران: انتشارات نیلوفر.
کانت، ایمانوئل (1400). نقد عقل عملی. ترجمه انشاءلله رحمتی. تهران: نشر سوفیا، چاپ نهم.
کدیور، محسن (1385). سیاستنامۀ آخوند خراسانی. تهران: کویر.
موسوی اصل، سعید (1397). رویکرد سوبژکتیو به قانون در فلسفه‌ کانت. حکمت اسلامی، شماره 16.
موسوی اصل، سید سعید (1403). مقایسه‌‌‌‌ رویکرد میرزای نائینی و میرزایوسف‌خان مستشارالدوله در صورت‌بندی مفهومی «قانون جدید» در ‌‌ایران. پژوهش حقوق عمومی، 26(85).
نائینی، محمدحسین (1390). تنبیه الامه و تنزیه المله. تصحیح جواد ورعی. موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت(ع).
نظری، علی اشرف؛ امیدپور، مهرداد (1401). نسبت امر عرفی و شرعی در حقوق عمومی ایران: تأملی تاریخی از انقلاب مشروطه تا جمهوری اسلامی. مطالعات حقوق عمومی، 52(2).
واعظی، سید مجتبی؛ مسعودی، ملیحه (1401). بنیاد مسئولیت دولت مبتنی بر ماهیت دولت در اندیشه ژان ژاک روسو. پژوهش حقوق عمومی، 24(76).