مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

صوری‌سازی در قراردادهای بانکی: تحلیل تطبیقی بسترهای حقوقی و سیاست‌های اصلاحی در اتحادیه اروپا، ایالات متحده و چین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران.
چکیده
صوری‌سازی قراردادهای بانکی را می‌توان نشانه‌ای از اختلال در کارکرد حقوقی قراردادها در نظام مالی دانست؛ اختلالی که از ناهماهنگی میان قواعد حقوقی، منطق اقتصادی و سازوکارهای نظارتی ناشی می‌شود. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، صوری‌سازی را به‌عنوان یک مسئله مهم در حقوق بانکی بررسی کرده و آن را در پیوند با ساختار تنظیم‌گری مالی تحلیل می‌نماید. در این چارچوب، تجربه‌های حقوقی و نظارتی اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا و چین مورد مطالعه قرار گرفته‌اند تا شیوه‌های متفاوت مواجهه با فاصله میان صورت قراردادی و واقعیت اقتصادی آشکار شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در این نظام‌ها، مهار صوری‌سازی در گرو هماهنگی میان قواعد حقوق قراردادها، نظام انگیزشی بانک‌ها، نقش نهاد ناظر و استفاده از ابزارهای فناورانه در نظارت مالی بوده است. فقدان چنین هماهنگی‌ای، قراردادهای بانکی را به ساختارهایی کم‌اثر از حیث کارکرد اقتصادی و نظارتی تبدیل می‌کند و زمینه بازتولید رفتارهای صوری را فراهم می‌سازد. بر این اساس، پژوهش حاضر بر ضرورت بازاندیشی در برخی از قوانین حقوق بانکی و جایگاه تنظیم‌گری مالی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آهنگران، محمدرسول (1392). نگاهی نوین به قاعده «تبعیت عقد از قصد» با تأکید بر کاربردهای آن در بانکداری اسلامی. معرفت اقتصاد اسلامی، شماره 9، ص158-177.
آهنگری، عبدالمجید؛ تمنایی‌فر، سیما (1396). بررسی رابطه دینامیک میان سیاست‌‌های پولی و مالی در ایران. مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 6(23)، ص187-204.
احمدیان، اعظم؛ داوودی، آزاده (1391). اثر نظارت بانکی بر کاهش مطالبات معوق. حسابداری مدیریت، 5(12)، ص117-127.
اسماعیلی، محسن؛ مهاجرانی، علی (1395). ماهیت و الگوی تعریف در مفاهیم حقوقی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 17(1)، ص27-49.
اعلم‌الهدی، سید حسین؛ سجادی، سید احمدی سجادی، سید علی؛ مظلومی، سجاد (1398). تعهد به ارائۀ اطلاعات و متعادل‌سازی نابرابری اطلاعاتی در برابر گیرندۀ تسهیلات بانکی در قراردادهای اعتبار با مطالعۀ تطبیقی. مطالعات حقوق تطبیقی، 10(2)، ص387-405.
الهام، صادق؛ امساکی، نوید (1398). بررسی تابعیت عقد از قصد در معاملات بانکی. تحقیقات مالی اسلامی، 8(2)، ص255-276.
حاجیان، رضا و همکاران (1396). زمینه‌های شفافیت اطلاعات و عدالت اقتصادی از دیدگاه نهج‌البلاغه. پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 16(4)، ص81-102.
حسین‌پور، داود و همکاران (1397). تدوین چارچوب خط‌مشیءگذاری تعاملی برای مبارزه با پول‌شویی در نظام بانکداری. سیاستگذاری عمومی، 4(2)، ص9-32.
حسین‌زاده، مجید؛ محمدی، مجتبی (1400). وصف خودبه‌خود تصفیه‌شوندگی در گستره اعتبارات اسنادی و ضمانت نامه‌های بانکی. تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 4(10).
حسینی، سید حسین؛ آذری متین، افشین (1394). پیشگیری از جرم پولشویی در نظام پولی و بانکی. آموزه‌های حقوق کیفری، شماره 10، ص135-154.
حسینی، لیلا؛ پورفخریان، پروین (1398). بررسی راهکارهای مبارزه با فساد در مناقصات دولتی. پژوهش‌های حقوقی، 18(40)، ص411-447.
حیدری، فرشاد؛ رجبی، زینب (1395). تدوین الگوی پارادایمی حکمرانی نظارتی کارا و اثربخش بر شبکه بانکی کشور. مطالعاتی در مدیریت بانکی و بانکداری اسلامی، 2(3)، ص63-93.
دادگر، یداله؛ الهی، ناصر؛ کشاورزیان، اکبر (1396). عقلانیت و اخلاق؛ نقطه کانونی تعامل بانکداری ایران با بانکداری بین‌الملل. پژوهشنامه اقتصادی، 17(67)، ص93-146.
روحانی، سید علی؛ بنی‌طبا، سید مهدی (1396). پیامدهای نبود نظارت شرعی بر نظام بانکی ایران، دلالت‌های سیاستی. اقتصاد اسلامی، 17(68)، ص87-117.
سبحانی، حسن؛ مومنی، فرشاد؛ چهاربند، فرزانه (1397). تبیین مجاری تولید رانت در نظام بانکی ایران با رویکرد اقتصاد سیاسی نهادگرایی. مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 7(28)، ص251-275.
سبحانیان، علیرضا (1397). بررسی تاثیر تحریفات مالی بر اجتناب مالیاتی با تاکید بر نقش معاملات با اشخاص وابسته. چشم‌انداز حسابداری و مدیریت، 1(3)، ص1-13.
شهنازی، روح‌اله؛ پناهی، مجتبی (1395). سنجش میزان صوری بودن قراردادهای تسهیلات بانکی. اقتصاد و بانکداری اسلامی، 5(16)، ص175-202.
طالبی، محمد (1395). شناسایی و ارزیابی عوامل مؤثر بر چالش‌های نظام بانکی ایران. بهبود مدیریت، 10(3)، ص131-166.
علیزاده، غزاله؛ شامبیاتی، هوشنگ؛ سلیمی، صادق (1401). پیشگیری از تأمین مالی تروریسم و پولشویی با بهره‌گیری از شناسایی ریسک مشتری. پژوهش‌های حقوقی، 21(50)، ص157-185.
کاظمینی، سید محمدحسین (1398). عناصر سازنده قانون و رویکرد به آن در نظام حقوقی اسلام. مطالعات حقوق عمومی، 49(1)، ص271-290.
کبیری شاه‌آباد، حمید؛ عیسائی تفرشی، محمد (1398). نقش وثیقه در مقابله با پدیده اطلاعات نامتقارن در بازار وام بانکی و لازمه ایفای مؤثر این نقش در وثائق منقول. پژوهش حقوق خصوصی، 8(28)، ص171-196.
گلدوست، مجید و همکاران (1397). ارزیابی تأثیر ادراک اخلاقی و شهود بر قضاوت اخلاقی حسابداران نسبت به هشداردهی تخلفات مالی در بخش عمومی. دانش حسابداری مالی، 5(3)، ص1-24.
مداح، مجید؛ پرنیان، ندا (1399). نقش فساد اقتصادی در افزایش مطالبات معوق بانکی. مدل‌سازی اقتصادسنجی، 5(3)، ص121-139.
مدرسی، حسین (1400). بررسی فقهی نسبت معاملات بانکی فاسد (قراردادهای مبادله‌ای و مشارکتی) و معاملات ربوی. اقتصاد در آیینه فقه، 10(1)، ص159-181.
مطلبی، سمیرا؛ فصیحی‌زاده، علیرضا؛ راعی، مسعود (1401). سیاست‌های حقوقی- فقهی پیشگیری از صوری ‌شدن قراردادهای بانکی با رویکرد حقوق اقتصادی. مطالعات فقه اقتصادی، 4(5)، ص921-938.
معلمی، سید مهدی (1403). رهیافتی به شناسایی مؤلفه‌های قرارداد صوری. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 18(49)، ص227-248.
ملاکریمی، فرشته؛ نوذری، محمد (1398). لزوم رعایت اصل انصاف در انعقاد قراردادهای بانکی براساس تئوری ذی‌نفعان در حاکمیت شرکتی. تحقیقات مالی اسلامی، 9(1)، ص37-68.
مهرا، نسرین (1398). تاثیر مشخصه‌های جرم بر تعیین مجازات. تحقیقات حقوقی، 22(88)، ص63-83.
مهرانی، ساسان؛ محمدی، فائزه (1400). بررسی تأثیر عدم شفافیت بانکی بر توانایی اعمال سیاست چشم‌پوشی توسط مقام نظارتی. بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی، 28(3)، ص487-506.
ندری، کامران؛ حسین‌زاده یزدی، سعید؛ نباتی پابندی، بهنام (1396). تحلیل پدیده ریسک‌های خاص بانکی در بانکداری بدون ربای ایران. اقتصاد و بانکداری اسلامی، 6(19)، ص147-179.
نظرپور، محمدنقی و همکاران (1393). شاخص‌های صوری‌ شدن معاملات در عملکرد بانکداری بدون ربا در ایران. پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 14(3)، ص65-92.
نظرپور، محمدنقی؛ ملاکریمی، فرشته (1396). بررسی کاربرد قاعده شرط در قراردادهای بانکی. اقتصاد اسلامی، 17(65)، ص149-178.
نوروزی، زینب و همکاران (1400). پیشگیری کیفری و مشارکتی از بزهکاری مدیران بانکی در قبال تسهیلات مالی. تحقیقات حقوقی بین‌الملل، شماره 51، ص81-99.
Aghion, P. & Holden, R. (2011). Incomplete contracts and the theory of the firm: What have we learned over the past 25 years? Journal of Economic Perspectives, 25(2), p. 181-197.
Alkaise, M., Sulaiman, M.A. & Kahouaji, F. (2024). Challenges facing electronic banking supervision: Comparative legal study. Journal of Lifestyle and SDGs Review, 4(4).
Daoudi, F.R.I.D. (2022). The United States Patriot Act and Its Impact upon the American Society. Djoussour El-maarefa, 8(3).
Dow, S.C. (2010, October). Moral hazard and the banking crisis. In: FMM Conference, Berlin (29-30).
Farhan, M., Imsar, I. & Dharma, B. (2024). Analysis of opportunities and challenges of blockchain technology in the Islamic banking industry (Case study on the use of smart contracts). Jurnal Akuntansi, Keuangan, dan Manajemen (JAKMAN), 5(4), p. 481-489.
Fidel, G., Bitton, R. & Shabtai, A. (2020). When explainability meets adversarial learning: Detecting adversarial examples using shap signatures. In: 2020 international joint conference on neural networks (IJCNN) (pp. 1-8). IEEE.
Funayama, H., Sato, T., Matsubayashi, Y., Mizumoto, T., Suzuki, J. & Inui, K. (2022). Balancing cost and quality: an exploration of human-in-the-loop frameworks for automated short answer scoring. In: International conference on artificial intelligence in education (pp. 465-476). Cham: Springer International Publishing.
Goldberg, I., Goddard, J.G., Kuriakose, S. & Racine, J.L. (2011). Igniting innovation: Rethinking the role of government in emerging economies. World Bank Publications.
Gul, S. (2009). An evaluation of rational choice theory in criminology. Girne American University Journal of Sociology and Applied Science, 4(8), p. 36-44.
Handoko, B.L., Arfianti, F. & Marlinda, S. (2022, December). The utilization of blockchain technology on remote audit to ensure audit data integrity in detecting potential fraudulent financial reporting. In: Proceedings of the 2022 6th International Conference on Software and e-Business (104-112).
Hanganu, A.C. (2023). Key Regulatory Initiatives in EU Sustainable Banking: Exploring Sustainability Risk Management in the EU Banking Industry. Brill Research Perspectives in International Banking and Securities Law, 5(1-2), p. 1-62.
Hotori, E., Wendschlag, M. & Giddey, T. (2022). Formalization of banking supervision: 19th–20th centuries (p. 161). Springer Nature.
Jaradat, H. & Oudat, M. S. (2025). Enhancing clarity and transparency in Islamic financial practices: the role of regulatory influence. Journal of Financial Reporting and Accounting.
Kim, J. (2013). Modern politics as a trust scheme and its relevance to modern banking. Journal of Economic Issues, 47(4), p. 807-826.
Liu, C., Xiong, H., Papadimitriou, S., Ge, Y. & Xiao, K. (2016). A proactive workflow model for healthcare operation and management. IEEE transactions on knowledge and data engineering, 29(3), p. 586-598.
Magalhaes, R. & Tribó, J.A. (2011). Bank regulations and loan contracts. SSRN.
Martins, O. & Fonkem, B. (2024). Leveraging big data analytics to combat emerging financial fraud schemes in the USA: a literature review and practical implications. World J Adv Res Reviews, no. 24, p. 17-43.
Novak, A., Pravdyvets, O., Chornyi, O., Sumbaieva, L., Akimova, L. & Akimov, O. (2022). Financial and economic security in the field of financial markets at the stage of European integration. International Journal of Professional Business Review: Int. J. Prof. Bus. Rev., 7(5), p. 24.
Paul, E., Callistus, O., Somtobe, O., Esther, T., Somto, K., Clement, O. & Ejimofor, I. (2023). Cybersecurity strategies for safeguarding customer’s data and preventing financial fraud in the United States financial sectors. International Journal on Soft Computing, 14(3),
p. 01-16.
Persulessy, G., Mediaty, M. & Pontoh, G.T. (2022). Triangle's fraud theory on academic fraud behavior when online learning. International Journal of Professional Business Review, 7(6), p. 19.
Phillips-Pakkianathan, G. (2022). The effectiveness of sarbanes-oxley act 2002 in combating corporate frauds. Doctoral dissertation, Northcentral University.
Singh, J.P., Aqsa, A., Ghani, I., Sonani, R. & Govindarajan, V. (2025). Privacy-aware hierarchical federated learning in healthcare: integrating differential privacy and secure multi-party computation. Future Internet, 17(8), p. 345.
Tang, C. (2024). AI and big data in economic regulation: A comparative analysis of China and the United States. Applied and Computational Engineering.
Vasudevan, V., & Mohan, S. (2023, November). Assessing the Efficiency of Machine Learning Techniques on Multiple Cloud Platforms for Detecting Breast Cancer. In: 2023 International Conference on Integrated Intelligence and Communication Systems (ICIICS) (pp. 1-6). IEEE.
Wenyi, L. (2009). Improvement of XBRL financial reporting classification criteria in China. In: 2009 International Conference on New Trends in Information and Service Science.