مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

امکان‌سنجی تنظیم آیین‌نامه‌های اختصاصی برای کمیسیون‌های داخلی مجلس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
نحوه اداره کمیسیون‌های داخلی مجلس به‌مثابه هسته اصلی فرایند قانونگذاری و نظارت تلقی می‌شود. بخشی از این فرایندها در قانون و بخشی دیگر در مصوبات داخلی برخی از کمیسیون‌ها بیان شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی درصدد پاسخ به این سوال است که از منظر حقوقی، آسیب‌های وضع آیین‌نامه داخلی برای کمیسیون‌‌های مجلس شورای اسلامی توسط خود این کمیسیون‌ها چیست و چه راهکارهایی برای رفع این آسیب‌ها وجود دارد؟. در پاسخ باید گفت که مفاد آیین‌نامه‌های داخلی کمیسیون‌ها در چهار دسته قابل تفکیک است که عبارتند از: «تکرار مواد قانونی»، «بیان جزئیات اجرایی احکام قانونی»، «وضع حکم در حیطه سکوت قانون» و «وضع حکم مغایر قانون». در تحلیل ماهیت احکام این آیین‌نامه‌ها نیز دو فرض وجود دارد. فرض اول تمامی احکام این آیین‌نامه‌ها را دارای ماهیت تقنینی می‌داند و صرفاً باید در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس گنجانده شود. در مقابل، فرض دوم با پذیرش امکان تصویب آیین‌نامه توسط کمیسیون‌ها تأکید می‌کند که فرایند اصلی رسیدگی‌های تقنینی و نظارتی در کمیسیون باید در قانون ذکر شود؛ اما آیین‌نامه‌ها نیز صرفاً امکان بیان اقتضائات اجرایی در هر کمیسیون را دارند. این نوشتار با شناسایی آسیب‌هایی مانند «مغایرت وضع آیین‌نامه‌ توسط کمیسیون‌ها با اصل 85» و «عدم صلاحیت کمیسیون‌ها در وضع آیین‌نامه» برای اصلاح وضع موجود پیشنهاد می‌کند تا ضمن تکمیل مواد مرتبط با نحوه اداره کمیسیون‌ها در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس، صرفاً در مواقع مورد نیاز، صلاحیت وضع برخی جزئیات اجرایی و به صورت حداقلی به آیین‌نامه هر کمیسیون واگذار شود.
کلیدواژه‌ها

ابریشمی‌راد، محمدامین؛ نظریان، حمید (1400). کیفیت مشارکت نمایندگان مجلس شورای اسلامی در فرایند قانونگذاری. دانش حقوق عمومی، 10031)، ص112-89.
برزگر خسروی، محمد (1395). معیارهای تشخیص احکام با ماهیت آیین‌نامه داخلی مجلس. دانش حقوق عمومی، 5(13)، ص87-67.
زارعی، محمدحسین (1389). نقش کمیسیون‌های داخلی در نظارت پارلمانی (مطالعه تطبیقی). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
ططری، علی؛ یزدانی، سهراب (1390). کمیسیون‌های تخصصی در نخستین مجلس شورای ملی. تاریخ ایران، شماره 5/68، ص138-117.
عبدالاحد، علی و همکاران (1398). گزارش آسیب‌شناسی نظام قانونگذاری جمهوری اسلامی ایران. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل 16080، ویرایش دوم.
قربانی، موسی؛ محبی‌نیا؛ جهانبخش (1399). چالش‌های قانون‌گذاری در ایران (1359-1399). تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ج3.
مکارم، روح‌اله (1400). آسیب‌شناسی ارزیابی پیشینی و پسینی تأثیرات قوانین براساس شاخصه‌های ارزیابی شایسته در نظام حقوقی ایران؛ مطالعه موردی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه امام صادق(ع).
نظریه تفسیری شورای نگهبان مورخ 25/01/1378 به شماره 4512/21/78.
واعظی، مجتبی (1389). مطالعه تطبیقی صلاحیت وضع آیین‌نامه با تأکید بر نظام‌های حقوقی فرانسه و ایران. نامه مفید، شماره 79، ص139-162.
وکیلیان، حسن (1390). نقش نهادهای داخلی مجلس در فرایند قانونگذاری (مطالعه نظری از منظر تطبیقی). در: گفتارهایی در قانون و قانونگذاری (مجموعه مقالات). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
هاشمی، سید محمد (1386). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات میزان، ج2.
Marie, Ch. & McKinney, B. (1993). Government Commission Communication. Praeger