مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

بازدارندگی تربیت‌‌مدار: بازخوانی هدف کیفر در اسلام در پرتو آموزه خوف و رجاء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران.
چکیده
هر سیاستی برای آنکه بتواند در مسیر درستی استقرار یابد، باید مبتنی‌‌بر هدف یا اهدافی مشخص باشد، تا بتوان در ابتدا بررسی دقیق‌‌تری از مشروعیت آن داشت و در انتها نیز ارزیابی واقع‌‌گرایانه‌‌ای به دست داد. نظام کیفری اسلامی نیز مانند هر نظام کیفری دیگری اهداف خاص خود را پیگیری می‌‌کند و به میزان تحقّق آن اهداف است که می‌‌توان از موفقیت سیاست جنایی اسلامی سخن گفت. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌‌- ‌‌تحلیلی می‌‌کوشد به این پرسش پاسخ داده که تشریع کیفر در اسلام با چه هدفی انجام شده است؟ به‌منظور پاسخ به این پرسش، مبنای خوف ‌‌و‌‌ رجاء به‌‌عنوان یکی از مهم‌ترین مقولات انسان‌ساز در قرآن کریم برای کشف منظور شارع در نظر گرفته ‌‌شد. بر این ‌‌اساس، سیاست‌‌های کیفری شامل دو گونه «سیاست‌‌های خوف‌‌مدار» و «سیاست‌‌های رجاءمدار/ امیدمدار» خواهند بود که هم‌‌زیستی دارند. یافته‌‌های این پژوهش نشان داد که، ‌با نگاهی به مجموعه شریعت و شیوه تدبیر در نظام کیفر و چینش نهادهای مؤثر بر آن، هدف اصلی کیفرها در اسلام را می‌‌توان «بازدارندگی تربیت‌‌مدار» دانست. درواقع، تربیت بزهکاران، هدف عالی و اصیل نظام کیفری اسلام است که در کنار هدف بازدارندگی، به‌‌عنوان هدفی ابتدایی قرار می‌‌گیرد. بدین منظور، کیفرهای به‌‌ظاهر شدید که القای خوف می‌کنند، با تعبیه نهادهای رجاء‌‌بنیان، انعطاف‌‌پذیر می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

نهج‌‌البلاغه.
ابراهیم‌‌‌‌پور لیالستانی، حسین (1385). اهداف مجازات در دو رویکرد حقوق جزا و آموزه‌‌های دینی. معرفت، شماره 106، ص۷۱-۸۵.
احمدوند، محمدطاهر (1387). اختیارات حاکم در مدیریت جزا. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.
ایمانی، محسن؛ بابایی، محمداسماعیل (1387). ارزش‌‌شناسی فارابی و دلالت‌‌های آن در تربیت اخلاقی (با تأکید بر اهداف، اصول و روش‌‌ها). تربیت اسلامی، (۷)۳، ص۸۱-۱۰۴.
پیوندی، غلامرضا (1395).‌ حکمت‌‌های کیفر در نظام جزایی اسلام. حقوق اسلامی، 13(۴۸)، ص۹۱-۱۲۵.
تهرانی، مجتبی (1398). تأدیب غضب/خوف و رجاء (اخلاق ربانی). تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهشی مصابیح‌الهدی، چاپ دوم.
حسینی‌‌بهشتی، محمد (1390). نقش آزادی در تربیت کودکان. تهیه‌‌و‌‌تنظیم: بنیاد نشر آثار و اندیشه‌‌های شهید آیت‌الله دکتر بهشتی. تهران، انتشارات روزنه.
خسروشاهی، قدرت‌‌الله؛ آئیدی، محمدحسین (1394). جایگاه بازدارندگی عام در کیفرهای تعزیری. فقه و حقوق اسلامی، 5(۱۰)، ص۱-۲۷.
دانش‌‌پژوه، مصطفی (1384). تأملی در اهداف حقوق در نظام حقوقی اسلامی. بصیرت، 12(۳۵)، ص۸-۲۰.
غزالی‌‌ طوسی، ابوحامد محمد (۱۳۸۴). احیاء علوم‌‌الدّین. ترجمه مؤیدالدّین محمد خوارزمی؛ به‌‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ج4، چاپ پنجم.
فیض، رضا (1382). مفهوم کیفر در عرفان ابن عربى. الهیات و حقوق، 3(۹-۱۰)، ص۳۹-۵۸.
قربان‌‌نیا، ناصر (1380). فلسفه مجازات‌‌ها در فقه کیفری اسلام. رواق اندیشه، شماره 3، ص۳۰-۴۵.
قیاسی، جلال‌‌الدین (1385). مبانی سیاست جنایی حکومت اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
قیاسی، جلال‌‌الدین؛ میرزایی‌‌مقدم، مرتضی (1394). قتل ناشی از سرایت: بررسی فقهی و حقوقی. پژوهش‌های فقهی، 11(۱)، ص۱۱۵-۱۴۴.
کلینی، محمدبن‌‌یعقوب (1407ق). الاصول الکافی. تهران: دارالکتب ‌‌الإسلامیة، ج2، چاپ چهارم.
گرجی، ابوالقاسم (1386). مقالات حقوقی. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ج1، چاپ چهارم.
مجلسی، محمد‌باقر (۱۳۶۰). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج.۷۴.
محمودی جانکی، فیروز (1388‌). درآمدی بر اهداف مجازات‌‌ها در حقوق کیفری اسلام. در: اندیشه‌‌هایی در حقوق اسلامی (مجموعه مقالات)، به کوشش سعید بیگدلی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
مصباح ‌‌یزدی، محمدتقی (1389). گستره و نقش سازنده خوف و رجاء در زندگی. معرفت، 19(۱۵۷)، ص۷-۱۲.
مصباح ‌‌یزدی، محمدتقی (1391). پندهاى امام صادق(ع) براى ره‌جویان صادق. تدوین ‌‌و ‌‌نگارش: محمدمهدی نادری‌‌ قمی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى وپژوهشى امام خمینى.
مطهری، مرتضی (1367). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم.
مطهری، مرتضی (1381). مجموعه آثار (عدل الهی). قم: انتشارات صدرا، چاپ یازدهم.
منتظری، حسینعلی (1367). سلسله درس‌‌ها؛ بحثی پیرامون تعزیرات شرعی (3). نور علم، 3(۳)، ص۹-۲۴.
منصوری آل‌‌هاشم، سمانه؛ محرمی، رامین؛ اسداللهی، خدابخش (۱۳۹۷). بررسی خوف و رجاء از دیدگاه عرفانی امام محمد غزالی و جلال‌‌الدین مولوی. پژوهشنامه ادب غنایی، 16(30)، ص۲۰۴-۱۸۷.