مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

تحلیل حق بر آموزش کودکان در پرتو حق تأمین و حمایت در کنوانسیون حقوق کودک و نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
هدف این پژوهش تبیین ماهیت و جایگاه «حق آموزش کودکان از منظر دوگانه‌ حق تأمین و حق حمایت، و بررسی آثار حقوقی و تقنینی این دوگانه در نظام حقوقی ایران و کنوانسیون حقوق کودک است. این نوشتار می‌کوشد نشان دهد که حق آموزش صرفاً یک حق تأمینی (ایجابی) نیست، بلکه واجد بُعد حمایتی (سلبی) نیز بوده و این امر چه پیامدهایی در سیاست‌گذاری حقوقی، تقنین و تفسیر سایر حقوق کودک به همراه دارد. مسئله اصلی پژوهش این است که: حق آموزش کودکان از نظر ماهیت حقوقی، در نظام حقوق کودک (به‌ویژه کنوانسیون حقوق کودک و حقوق ایران) چگونه باید تبیین شود؟ آیا این حق صرفاً در زمره حقوق تأمینی دولت‌ها قرار می‌گیرد، یا آنکه باید آن را حقی دو وجهی دانست که هم مستلزم تکلیف دولت به فراهم‌سازی امکانات آموزشی و هم متضمن منع و مقابله با هرگونه اقدام یا مانعی است که این حق را از کودک سلب می‌کند؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و یافته‌ها حاکی از آن است که حق آموزش کودک، برخلاف تلقی صرفاً ایجابی، حقی دو وجهی است که همزمان شامل حق تأمین (تعهد دولت به ایجاد، گسترش و تضمین دسترسی به آموزش) و حق حمایت (منع و مقابله با هرگونه تعرض، محروم‌سازی یا تبعیض در بهره‌مندی از آموزش) می‌شود. تقلیل این حق به یکی از این دو وجه، به تضعیف کارآمدی آن می‌انجامد. کنوانسیون حقوق کودک، به‌ویژه در مواد 28 و 29، با رویکردی عمدتاً ایجابی و تأمینی به حق آموزش نگریسته و تمرکز خود را بر الزام دولت‌ها به فراهم‌سازی آموزش ابتدایی اجباری و رایگان قرار داده است. در مقابل، وجه حمایتی حق آموزش- به‌معنای پیش‌بینی ضمانت‌های بازدارنده در برابر نقض این حق- در کنوانسیون به‌صورت صریح و مستقل مورد توجه قرار نگرفته است که می‌توان آن را ناشی از فقدان سازوکارهای کیفری و اجرایی الزام‌آور در نظام کنوانسیونی دانست. نظام حقوقی ایران، برخلاف کنوانسیون، رویکردی ترکیبی از تأمین و حمایت را در قبال حق آموزش کودک اتخاذ کرده است. این رویکرد، از قانون تأمین وسائل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (1353) آغاز شده که در آن، ابتدا بر وجه حمایتی و مقابله با ترک تحصیل تأکید شده و سپس در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با تصریح گسترده و چندلایه، حق تأمین آموزش به‌ویژه از حیث رایگان ‌بودن تحصیلات تا مقطع متوسطه توسعه یافته است. در مجموع می‌توان گفت، حق بر آموزش کودکان به صراحت در کنوانسیون حقوق کودک و نظام حقوقی ایران پیش‌بینی شده است. با این حال آنچه محل تأمل بوده، جایگاه این حق و تبیین آن از منظر حق تامین و حمایت است. از آنجا که حق تأمین جنبه مثبت و حق حمایت جنبه منفی حمایت از حقوق کودک است، ثمره چنین تبیینی در الزامات حقوقی و قانونی و بایسته‌های تقنینی از یک‌سو و همچنین در فهم نسبت آن با سایر حقوق کودک و الزامات آن ازجمله حق تنبیه وی، خود را نمودار می‌سازد. حق آموزش به نظر می‌رسد حقی دو وجهی و شامل حق تأمین و حق حمایت است. از منظر تأمین، دولت‌ها مکلّف به ایجاد و فراهم ساختن بسترهای لازم آموزش کودکان‌ هستند و از منظر حمایت، هرگونه مانعی که این حق را از کودک سلب کند، باید مورد مقابله قرار گیرد. تمرکز کنوانسیون حقوق کودک با توجه به اقتضائات بین‌المللی آن بر حق تأمین و رایگان بودن آموزش در مقطع ابتدایی و نظام حقوقی ایران به حق تأمین و حمایت به صورت توأمان با تاکید بر رایگان بودن آموزش در مقطع ابتدایی و متوسطه است.
کلیدواژه‌ها

اسدی‌نژاد، محمد؛ رستمی، عباداله؛ مرادی، فاطمه (1394). حق آموزش و تربیت کودک در قوانین ایران و اسناد حقوق بشر. فقه و حقوق خانواده، شماره 64، ص173-194.
انوشه، مهدی (1389). حق بر آموزش حداقلی در چهارچوب نظام بین‌المللی حقوق بشر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
بلیغ، ناهید (1383). کنوانسیون حقوق کودک و بهره‌وری از آن در حقوق داخلی ایران. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1410ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین، ج5.
حبیبی، زهره؛ خسروی‌نیا، حسن (1393). بررسی موارد مغایرت کنوانسیون حمایت از حقوق کودکان با فقه و حقوق اسلامی. قم: آیین محمود.
حججی نجف‌آبادی، مرضیه؛ مسیمو، پاپا (1398). حق بر آموزش کودکان در اسناد بین‌المللی حقوق بشر. حقوق کودک، ۱(۳)، ص۲۱۳-۲۳۷.
دهخدا، علی‌اکبر (1390). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران، ج1.
شبیری زنجانی، سید موسی (بی‌تا). دروس خارج بیع. قم: مرکز فقهی امام محمدباقر(ع).
فیومى، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی، ج2.
قرشی، سید علی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ج4.
Campbell-Barr, V. (2021). The Provision, Protection and Participation of Children’s Rights in Professional Practice. Journal: Young Children in the World and Their Rights International Perspectives on Early Childhood Education and Development, p. 221-233.
https://doi.org/10.1007/978-3-030-68241-5_16
David, P. (2002). Implementing the Rights of the Child: Six Reasons Why the Human Rights of Children Remain a Constant Challenge. International Review of Education, no. 48,
p. 259-263.
Dolan, P., Zegarac, N. & Arsic, J. (2020). Family Support as a right of the child. Social Work & Social Sciences, 18(1).
Freeman, M. (2004). Children’s Rights. Wiltshire: Ashgate Darmouth, no. 1.
Hallett, Ch. (2000). Children’s Rights. Child Abuse Review, no. 9, p. 389-393.
Livingstone, S. & Third, A. (2017). Children and young people’s rights in the digital age: An emerging agenda. https://doi.org/10.1177/1461444816686318
Office United Nation Human Right (OUNHR/FAO). (2010). The Right to Adequate Food, Fact sheet. no. 34.
Stockholm Studies in Child Law and Children’s Rights (2023). The Rights of the Child, Chapter 6 Childism – on Adult Resistance to Children’s Rights. Vol. 7, by Rebecca Adami,
p. 127–147.
UNHCR & World Food Programme. (2022, April 10). UNHCR and WFP help refugee children stay in school and reach for their dreams. UNHCR. URL=        
https://www.unhcr.org/ir/news/unhcr-and-wfp-help-refugee-children-stay-school-and-reach-their-dreams
Van Esveld, B . (2023). A Will and a Way: Making Displaced Children’s Right to Education Enforceable. Laws, no.16.