مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

نگاهی انتقادی بر مؤلفه‌های ذاتی مفهوم قانون در اندیشه‌ روشنفکران ایرانی عصر مشروطه مبتنی بر مؤلفه‌های مفهوم قانون در تفکر مدرن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
قانون مهم‌ترین و اساسی‌ترین عنصر سازنده نظام‌های حقوقی مدرن و معاصر است. هرچند حقوقدانان عناصر و مؤلفه‌هایی را برای این مفهوم شناسایی کرده‌اند، اما این عناصر و مؤلفه‌ها سطحی از مفهوم قانون را تشکیل می‌دهند؛ سطحی که موجبات بازشناسی این مفهوم و گزاره‌های آن را از سایر مفاهیم و گزاره‌ها فراهم می‌آورد. اما قانون خود بر پایه‌ بنیان‌هایی شکل گرفته است که پیش‌فرض وجودی مفهوم قانون را تشکیل می‌دهد و بدون ادراک آن‌ها نمی‌توان به شناخت عمیقی از مفهوم قانون در تفکر مدرن دست یافت. در این راستا، هدف پژوهش حاضر به تحلیل و بررسی بنیان‌های مفهوم قانون در نگاه روشنفکران عصر مشروطه با ابتناء بر بازخوانی مؤلفه‌های ذاتی مفهوم قانون در اندیشه حقوقی مدرن اختصاص یافته است. مبتنی بر بررسی‌هایی که به صورت تحلیلی- تطبیقی صورت گرفت، نشان داده شد که، هرچند استعمال قانون در نگاه روشنفکران عصر مشروطه مبتنی بر بنیان‌هایی مشتمل بر «عقلانیت خودبنیاد»، «آزادی»، «برابری»، «پارلمانتاریسیم» و «کدیفیکاسیون» تکوین یافته است، اما روشنفکران عصر مشروطه در ایران بدون توجه به پشتوانه‌ فلسفی و در فقدان نگاه هستی‌شناسانه به قانون و مؤلفه‌های آن و در فاصله گرفتن سنّت خودی، نگاهی صرفاً ابزاری به قانون و مؤلفه‌های آن داشتند و آن را انتظام‌بخش امور می‌دانستند و بر مبنای این تلقی صوری و ظاهری، أخذ آن را بدون توجه به مبانی معرفتی و فلسفی،‌ حلال مشکلات جامعه ایران می‎‌دیدند.
کلیدواژه‌ها

آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1351). مقالات. گردآورنده باقر مؤمنی. تهران: چاپخانه‌ زیبا.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1395). مکتوبات کمال‌الدوله. به اهتمام علی‌اصغر حقدار. باشگاه ادبیات.
آدمیت، فریدون (1340). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت. تهران: انتشارات سخن.
آدمیت، فریدون (1349).‌ اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده.‌ تهران: خوارزمی.
آدمیت، فریدون (1351). اندیشه‌ ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار. تهران: خوارزمی.
آدمیت، فریدون (1363).‌ اندیشه‌های طالبوف تبریزی. تهران: خوارزمی.
آشوری، داریوش (1371). دانشنامه‌ سیاسی. تهران: انتشارات مروارید.
اصیل، حجت‌‎الله (1368). بینش سیاسی میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله. فرهنگ، 1(4)، ص469-478
اصیل، حجت‌الله (1376). زندگی و اندیشه‌ میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله. تهران: نشر نی.
آقایی‌طوق، مسلم (1396). نگاهی مفهوم‌شناختی به تدوین قوانین و تمییز آن آز تنقیح. مطالعات حقوق عمومی، 47(1)، ص97-111.
امین، سید حسن (1382). نظام قضایی ایران از آغاز قاجار تا انقلاب مشروطیت. پژوهش حقوق عمومی، شماره 9، ص29-72.
انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات مهارت.
بشیریه، حسین؛ شهرام‌نیا، سید امیر مسعود (1376). چگونگی پیدایی و نضج اندیشه پارلمانتاریسم در ایران. پایان‌نامه‌ کارشناسی ارشد. دانشکده‌ معارف اسلامی و حقوق عمومی، دانشگاه امام صادق(ع).
بیکس، برایان (1389). فرهنگ نظریه‌ حقوقی. ترجمه‎ محمد راسخ. تهران: نشر نی.
بیگدلی، عطاءالله (1393). تفاوت مبانی نظریه‌ تعهدات در دو نظام رومی-ژرمنی و فقه امامیه و آثار آن در حقوق قراردادهای ایران و فرانسه. رساله دکتری. دانشکده‌ معارف اسلامی و حقوق دانشگاه امام صادق(ع).
بیگدلی، عطاءالله (1394). قانون‌شناسی؛ درآمدی بر وضعیت حقوق در ایران. تهران: موسسه اشراق.
حلبی، علی‌اصغر (1375). اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم. تهران: نشر اساطیر.
دهخدا، علی‌اکبر (1385). لغت‌نامه. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
راسخ، محمد (1381). حق و مصلحت: مقالاتی در فلسفه‌ حقوق، فلسفه‎ حق و فلسفه‌ ارزش. تهران: طرح نو.
راسخ، محمد (1384). بنیادهای نظری اصلاح نظام قانون‌گذاری. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
راسخ، محمد (1385). ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون. مجلس و پژوهش، 13(51).
روسو، ژان ژاک (1392). قرارداد اجتماعی. با ویراستاری و مقدمه‌ ژرار شومین، آندره سینک، کلود مورالی و ژوزه مدینا؛ ترجمه‌ مرتضی کلانتریان. تهران: آگه.
زرشناس، شهریار (‌1383). نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران. تهران: کتاب صبح، ج1.
زرشناس، شهریار (1392). نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران. تهران: دفتر نشر معارف، ج2.
زرشناس، شهریار (1393). دوره غرب باستان. تهران: انتشارات خبرگزاری تسنیم، ج1.
زرگری‌نژاد، غلام‌حسین (1382). قانون حکومت ایران (سومین قانون اساسی عصر ناصری). تاریخ بهار، 4(4).
سلطانی، سیدناصر (1393). علل نافرجامی تدوین و تنقیح قوانین در ایران. پژوهش حقوق عمومی، 16(45)، ص131-164.
ضمیران، محمد؛ عبادی، شیرین (1375). سنّت و تجدد در حقوق ایران. تهران: گنج دانش.
طالبوف، عبدالرحیم (1356). کتاب احمد. تهران: انتشارات شبگیر.
طباطبائی، سید جواد (1386). تأملی درباره ایران: نظریه حکومت قانون در ایران. تبریز: انتشارات ستوده.
طحان ‌نظیف، هادی؛ احسانی، رضا (1396). خوانشی نو از دیدگاه‌های تحلیلی نسبت به مفهوم قانون در عصر مشروطه. پژوهشنامه‌ حقوق اسلامی، 18(1)، ص 57-80.
طحان‌نظیف، هادی؛ احسانی، رضا (1397). مفهوم قانون از منظر فقه امامیه و مکتب اثبات‌گرایی حقوقی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل (1389). بایسته‌های حقوق اساسی. تهران: نشر میزان.
کاپلستون،‌ فردریک (1392). تاریخ فلسفه. مترجم سید جلال‌الدّین مجتبوی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی، ج6.
کانت، ایمانوئل (1394). دین در محدوده عقل تنها. ترجمه‌ منوجهر صانعی دره‌بیدی. تهران: نقش و نگار.
کدخدایی، عباسعلی؛ جواهری طهرانی، محمد (1392). کاوشی در مفهوم و اوصاف قانون. مطالعات حقوقی دولت اسلامی، 2(3)، ص9 -31.
کلی، جان (1388). تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب. ترجمه محمد راسخ. تهران: طرح نو.
لاک، جان (1391). رساله‌ای درباره‌ حکومت. ترجمه‌ حمید عضدانلو. تهران: نشر نی.
لاگلین، مارتین (1392). مبانی حقوق عمومی. ترجمه‌ محمد راسخ. تهران: نی.
مرادخانی، فردین (1396). خوانشی حقوقی از انقلاب مشروطه ایران. تهران: میزان.
مرکز مالمیری، احمد (1385). حاکمیت قانون: مفاهیم، مبانی و برداشت‌ها. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
م‍س‍ت‍ش‍ارال‍دول‍ه‌، یوس‍ف‌ب‍ن‌ ک‍اظم (۱۳۸۵)‌. رس‍ال‍ه‌ م‍وس‍وم‌ ب‍ه‌: ی‍ک‌ ک‍ل‍م‍ه‌. ت‍ه‍ران‌: ب‍ال‌.
موسوی اصل، سید سعید (1397). رویکرد سوبژکتیو به قانون در فلسفه‌ کانت. حکمت اسلامی، 5(1)، ص61-78.
مونتسکیو، شارل دو (1392). روح ‌القوانین. ترجمه و نگارش علی‌اکبر مهتدی. تهران: امیرکبیر.
ناظم‌الدوله، میرزاملکم‌خان (1327). مجموعه‌ آثار میرزا ملکم‌خان. تدوین و تنظیم محمد محیط طباطبایی. تهران: چاپ حیدری.
نیکونهاد، حامد (1393). آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی؛ بررسی مفهوم حاکمیت قانون. تهران: دفتر مطالعات نظام‌سازی اسلامی، پژوهشکده شورای نگهبان.
هیوود، اندرو (1389). کلیدواژه‌ها در سیاست و حقوق عمومی. ترجمه‌ اردشیر امیر ارجمند و سید باسم موالی‌زاده. تهران: مؤسسه‌ انتشارات امیرکبیر.
ولی‌زاده، نجمه سادات (1393). بررسی مفهوم آزادی در اندیشه‌ لیبرال دموکراسی و اندیشه‌ امام خمینی. حضور،
شماره‌ 91.