مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

چارچوب حقوقی برای هوش مصنوعی مولد: مطالعه تطبیقی رویکردهای تقنینی و ارائه الگوی مطلوب برای ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری، گروه فقه و حقوق، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف شناسایی، تحلیل و ارائه راهکار برای رفع چالش‌های بنیادین نظام سنّتی مسئولیت مدنی ایران، که عمدتاً بر ارکان کلاسیک «تقصیر» و «سببیت مستقیم» استوار است، در مواجهه با پدیده نوظهور «هوش مصنوعی مولد» انجام شده است. مسئله محوری پژوهش آن است که ساختارهای موجود مسئولیت مدنی، به دلیل فرض‌محوری بر رفتار انسانی قابل پیش‌بینی، در برابر فناوری‌هایی با ماهیت خودمختار، یادگیرنده و غیرشفاف، کارآمدی لازم برای تضمین جبران خسارت زیان‌دیدگان را از دست می‌دهند. تمرکز اصلی پژوهش بر واکاوی ناتوانی نظام فعلی در انتساب تقصیر، احراز رابطه سببیت و توزیع عادلانه ریسک‌های ناشی از تصمیمات الگوریتمی است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد تقنینی و تحلیل حقوق تطبیقی انجام شده است. افزون‌بر این، برای ارائه راهکاری عملی و قابل اقتباس، از روش مطالعه موردی استفاده شده و چارچوب تقنینی اتحادیه اروپا به عنوان یکی از پیش‌روترین الگوهای تنظیم‌گری هوش مصنوعی، به‌طور نظام‌مند مورد واکاوی قرار گرفته است. در این راستا، تعامل میان قواعد مسئولیت مدنی، سیاست‌گذاری مبتنی بر ریسک و نوآوری فناورانه بررسی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد «دو لایه» اتحادیه اروپا، الگویی کارآمد برای مدیریت خطرات حقوقی ناشی از هوش مصنوعی به‌شمار می‌رود. لایه نخست، اقدامات پیشینی است که از طریق وضع تعهدات پیشگیرانه، استانداردهای ایمنی و الزامات شفافیت در «قانون هوش مصنوعی» محقق شده است. لایه دوم، اقدامات پسینی است که در قالب «دستورالعمل مسئولیت هوش مصنوعی» و از طریق تسهیل قواعد اثباتی، به‌ویژه با ایجاد «اماره قانونی سببیت»، به حل معضل ابهام در فرآیند تصمیم‌گیری سامانه‌های هوش مصنوعی (موسوم به جعبه سیاه) می‌پردازد. بررسی رویکرد فعلی قانونگذاری و همچنین اقتضائات کشور حاکی از آن است که اصلاح جزئی قوانین موجود، پاسخگوی خلأهای حقوقی در این حوزه نخواهد بود. راهکار مطلوب، تدوین یک «قانون خاص مسئولیت مدنی هوش مصنوعی» در نظام حقوقی ایران، با الهام از الگوی اروپایی است؛ قانونی که بتواند ضمن ایجاد قطعیت حقوقی و کاهش ریسک برای توسعه‌دهندگان و نوآوران، سازوکارهای مؤثر، عادلانه و کارآمدی برای حمایت از حقوق زیان‌دیدگان و جبران خسارات ناشی از هوش مصنوعی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

 
باقری، پرویز (۱۴۰۴). شخصیت حقوقی و مسئولیت مدنی هوش مصنوعی؛ چالش‌ها و راهکارهای حقوقی. پژوهش حقوق خصوصی، ۱۳(۵۱)، ص۴۷-۸۲.
پارسا، ناهید (۱۴۰۳). نقش و الزامات نظارت انسانی بر هوش مصنوعی در قانون اتحادیه اروپا و قوانین ایران. تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، ۱(۲)، ص۱۱۲-۱۴۰.
توکلی، امیرمحمد؛ حاج رجبعلی طهرانی، ستایش (۱۴۰۴). مسئولیت مدنی در هوش مصنوعی از منظر حقوق ایران و اتحادیه اروپا و یونسکو. مطالعات حقوق و علوم قضایی، ۲(۴)، ص۷۰۶-۷۱۹.
حاجی اسماعیلی، میلاد (۱۴۰۳). چالش‌های مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران؛ با نگاهی به مقررات‌گذاری در اتحادیه اروپا. دولت و حقوق، ۵(۱)، ص۸۱-۹۸.
ذاکری‌نیا، حانیه (۱۴۰۲). ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیۀ اروپا. حقوق خصوصی، ۲۰(۴۲)، ص۱۳۶-۱۵۲.
زرکلام، ستار (۱۳۹۳). حقوق مالکیت ادبی و هنری. تهران: انتشارات سمت.
عطازاده، سعید؛ انصاری، جلال (۱۴۰۲). جرایم رایانه‌ای. تهران: نشر میزان، چاپ سوم.
عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۵). قواعد فقه: بخش مدنی. تهران: انتشارات سمت.
فهیمی کبیر، شیرین (۱۴۰۴). بررسی حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها در عصر هوش مصنوعی. مطالعات حقوق و علوم قضایی، ۲(۴)، ص۳۵۲-۳۶۳.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۴). الزام‌های خارج از قرارداد: مسئولیت مدنی. تهران: انتشارات گنج دانش.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹۵). قواعد فقه: بخش مدنی (مالکیت و مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرکز ملی فضای مجازی (۱۴۰۲). پیش‌نویس سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران.
ملکوتی، رسول (۱۳۹۵). مسئولیت مدنی در فضای سایبر. تهران: انتشارات مجد.
Bertolini, A. (2021). The EU's Artificial Intelligence Act: Taming the Digital Leviathan?. European Journal of Risk Regulation, 12(1), p. 3-16.
Centre for International Governance Innovation (CIGI). (2023). Addressing the Liability Gap in AI Accidents. CIGI Policy Brief, no. 177.
European Commission (2021). Proposal for a Regulation laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). COM (2021) 206 final.
European Parliament. (2023). Artificial intelligence liability directive. EPRS Briefing.
PE 739.342.
Fernández-Llorca, D. & et al. (2023). Liability regimes in the age of AI: a use-case driven analysis of the burden of proof. Journal of Artificial Intelligence Research, vol. 76,
p. 1479-1506.
Floridi, L. (2019). Translating Principles into Practices: A Framework for the Ethics of AI. Science and Engineering Ethics, vol. 25, p. 215-234.
Hristov, K. (2020). The Rise of Artificial Intelligence and the Future of Tort Law. Computer Law & Security Review, vol. 36.
Lima, C. (2023). Mind the Gap: AI and the EU's Liability Rules. European Journal of Risk Regulation, 14(4), p. 725-741.
Loh, W.M. (2023). Facilitating claims for damage caused by AI: An analysis of the proposed AI Liability Directive. Computer Law & Security Review, vol. 48.
Pasquale, F. (2015). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press.
Sander, L. & Gasser, U. (2023). The AI Act's Risk Management Framework. European Journal of Risk Regulation, 14(4), p. 699-724.
Schleihs, J. (2023). Human Oversight in the EU's AI Act: A Meaningful Safeguard or a Paper Tiger?. Computer Law & Security Review, vol. 48.
Schulze, R. & Staudenmayer, D. (2023). The EU's AI Liability Rules: A 'Black Box' for 'Black Boxes'?. Yearbook of European Law, vol. 42, p. 1-28.
Selbst, A.D. (2020). The Problem of 'Many Hands' in AI. In: AI and the Law. Oxford University Press.
Stapleton, J. (2024). Legal Causation and AI. In: The Cambridge Handbook of Private Law and Artificial Intelligence. Cambridge University Press.
Surden, H. (2014). Machine Learning and Law. Washington Law Review, vol. 89, p. 87-115.
Turillazzi, F. (2022). Regulating Artificial Intelligence: A Comparative Perspective. Edward Elgar Publishing.
Veale, M. & Borgesius, F.Z. (2021). Demystifying the Draft EU Artificial Intelligence Act. Computer Law Review International, 22(4), p. 97-112.
Villasenor, J. (2023). Ideas for an AI liability regime. Brookings Institution Report.
Wagner, G. (2023). The AI Liability Directive and the Product Liability Directive: A Differentiated Approach. Journal of European Tort Law, 14(2), p. 119-125.
Wendland, H. (2023). The Presumption of Causation in the AI Liability Directive. Journal of European Tort Law, 14(2), p. 176-201.
Zech, H. (2021). Liability for AI: A Comparative Analysis. Journal of European Tort Law, 12(2), p. 199-239.
Zuboff, Sh. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.