مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

تحلیل فقهی- حقوقی کیفرپذیری رفتارهای ناشی از «خطای الگوریتمی» در جرایم دیجیتال: از تقصیر تا مسئولیت تسبیبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق اسلامی، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.
چکیده
در عصری که فناوری‌های نوظهور و سامانه‌های هوشمند به‌طور فزاینده‌ای در فرایندهای تصمیم‌گیری و اجرای عملکردهای اجتماعی و قضایی مداخله می‌کنند، مسئله خطای الگوریتمی به‌عنوان یکی از چالش‌های بنیادین در عرصه حقوق کیفری و فقه جزایی مطرح می‌شود، به‌ویژه زمانی که این خطاها منجربه ارتکاب افعالی شوند که از منظر قوانین کیفری قابلیت جرم‌انگاری دارند. در چنین زمینه‌ای، طرح این سؤال اصلی ضروری است که: چگونه می‌توان افعال ناشی از خطای الگوریتمی را در قلمرو جرایم دیجیتال، مشمول کیفرپذیری دانست، و در صورت امکان، مبنای مسئولیت کیفری چه خواهد بود؛ آیا این مسئولیت مبتنی بر تقصیر فرد انسانی است یا می‌توان آن را در قالب نظریه‌های تسبیبی و مسئولیت غیرمستقیم نیز توجیه نمود؟ هدف این پژوهش، بررسی مبانی و حدود کیفرپذیری رفتارهایی است که از سامانه‌های الگوریتمی در بستر جرایم دیجیتال ناشی می‌شود. در پژوهش حاضر بر مبنای روش توصیفی- تحلیلی، ابتدا مفاهیم بنیادین همچون خطای الگوریتمی، عناصر جرم، و الگوهای مسئولیت کیفری تبیین شده، سپس با تکیه بر تحلیل متون فقهی، اصول عام مسئولیت جزایی، و بررسی رویه‌های حقوقی، تلاش شده تا یک الگوی تحلیلی جامع برای پاسخگویی به وضعیت‌های نوپدید ارائه گردد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مسئولیت ناشی از خطای الگوریتمی را نمی‌توان به‌طور مطلق به سامانه غیرشخصی و فاقد شعور حقوقی نسبت داد، بلکه هم در فقه و هم در حقوق، شناسایی فاعل انسانی که در طراحی، تنظیم یا بهره‌برداری از سامانه نقش داشته، ضرورتی بنیادین در استناد مسئولیت کیفری دارد. با این حال، تفاوت مهمی در میان مبانی تقصیری و تسبیبی در تحلیل این مسئولیت مشهود است؛ در رویکرد تقصیری، تمرکز بر عنصر بی‌احتیاطی، بی‌مبالاتی یا خطای پیش‌بینی‌پذیر انسانی است، در حالی‌که رویکرد تسبیبی، امکان توسعه دامنه مسئولیت به کنشگرانی را فراهم می‌آورد که به‌رغم عدم مباشرت در فعل زیان‌بار، در بروز آن از طریق سازوکارهای فناورانه دخیل بوده‌اند. در نتیجه، پژوهش حاضر اثبات می‌نماید که نظام فقهی و حقوقی در مواجهه با خطای الگوریتمی، نیازمند توسعه ابزارهای تحلیلی جدید، بازنگری در مفاهیم تقصیر و اراده مجرمانه، و پذیرش برخی سطوح از مسئولیت تسبیبی مبتنی بر قاعده اتلاف، تسبیب و حتی ضمان محتاطانه است، تا بتواند پاسخی کارآمد و عادلانه به چالش‌های نوین حوزه عدالت کیفری در عصر دیجیتال ارائه نماید.
کلیدواژه‌ها

اشتریان، کیومرث (1376). علوم سیاست‌گذاری و دستاوردهای آن برای ایران. مجله‌ دانشکده‌ حقوق و علوم سیاسی، شماره ۳۷، ص۱۵۹-۱۷۰.
ایرانی، امیر و همکاران (1394). تحلیل میزان بازتاب اندیشه‌های جرم‌شناسی انتقادی در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲. اندیشه‌های حقوق کیفری، شماره‌ ۱، ص۱۱-۳۰.
باقری‌نژاد، زینب (1390). سیاست کیفری عوام‌گرا و سیاست کیفری علمی. جزوه‌ مباحثی در علوم جنایی دکتر نجفی ابرندآبادی. دانشگاه شهید بهشتی.
توجهی، عبدالعلی؛ برنجی اردستانی، مرجان (1391). بررسی جایگاه امنیت‌گرایی در سیاست کیفری ایران و آمریکا. پژوهش حقوق کیفری، شماره ۲، ص۶۷-۹۲.
حاجی ده‌آبادی، محمدعلی؛ تقی‌زاده، مریم‌السادات؛ عطازاده، سعید (1392). مجرمان حرفه‌ای در پرتو یافته‌های جرم‌شناختی و سیاست کیفری ایران. پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، 8(3)، ص۱۱۳-۱۳۱.
خاقانی اصفهانی، مهدی؛ حاجی ده‌آبادی، محمدعلی (1392). نقد رویکردهای موجود در حوزه سیاست جنایی اسلامی؛ با تأکید بر اقتضائات توسعه نظریه‌پردازی علم دینی بومی. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 46(1)، ص۲۹-۵۳.
ساریخانی، عادل؛ اکرمی سراب، روح‌الله (1392). کارکردهای پیشگیرانۀ شفافیت در سیاست جنایی. حقوقی دادگستری، شماره 82، ص91-116.
سلمان‌پور، عباس؛ هادی‌تبار، اسماعیل (1393). سیاست جنایی تقنینی ایران در پذیرش الزامات پیشگیرانه کنوانسیون مریدا. سیاست جهانی، شماره ۷، ص۲۶۹-۳۰۰.
شمس ناتری، محمدابراهیم؛ توسلی‌زاده، توران (1390). پیشگیری وضعی از جرایم اقتصادی. مطالعات حقوق خصوصی، 41(4)، ص۲۱۸-۱۹۹.
شمس‌ناتری، محمدابراهیم؛ کاظمی، مهدی؛ میرخلیلی، سید محمود (1401). واکنش جنایی نسبت به جعل‌های پیچیدۀ رایانه‌ای در سیاست کیفری ایران. کارآگاه، شماره ۶۰، ص۴۷-۶۵.
شیخ‌زاده، رجبعلی؛ شیخ‌زاده، محمد (1386). بررسی مبانی عقلانیت در تصمیم‌گیری. اندیشه‌ مدیریت، شماره‌ ۱، ص۱۴۱-۱۶۴.
صادق‌منش، جعفر (1387). سیاست جنایی قانونگذار ایران در قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی. حقوقی دادگستری، شماره 62-63.
صفاری، علی (1380). مبانی نظری پیشگیری از وقوع جرم. تحقیقات تعالی حقوقی، شماره 33-34.
فروزنده، لطف‌الله؛ رحیمی‌کلور، حسین (1390). عقلانیت و جایگاه آن در سیاست‌گذاری. کیهان فرهنگی، شماره‌ ۲۹۴-۲۹۵، ص۲۲-۳۰.
قپانچی، حسام (1391). الگوهای دوگانه‌ تفریقی در کنترل جرم و دادرسی منصفانه. آموزه‌های حقوق کیفری، شماره ۴، ص۱۶۷-۱۸۴.
قربانی، ابراهیم؛ پورقهرمانی، بابک؛ بیگی، جمال (1398). مطالعه فقهی و حقوقی تأثیرگذاری افکار عمومی بر کیفرگذاری‌ها در سیاست جنایی قضایی ایران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۴، ص۹۷-۱۱۴.
قرجه‌لو، علیرضا (1388). ادلّه‌ عینی و قابل مشابه و ادلّه‌ پیش‌نهادی در حقوق کیفری ایران و انگلستان. حقوق، شماره ۳، ص۲۸۱-۲۹۵.
کاشفی‌اسماعیلی‌زاده، حسن (1386). جنبش‌های بازگشت به سیاست کیفری در کشورهای غربی (علل و جلوه‌ها). الهیات و حقوق، شماره‌ ۱۵-۱۶، ص۲۵۸-۲۹۸.
مهدوی‌پور، اعظم؛ شهرانی، نجمه (1393). سیستماتیک شدن جرم‌شناسی: راهبردها و آثار آن بر حقوق کیفری. پژوهش‌نامه حقوق کیفری، شماره ۵، ص۱۵۹-۱۸۸.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ گلدوزیان، حسین (1397). جرم‌شناسی پست‌مدرن و رویکرد آن به جرم و علت‌شناسی جنایی. پژوهش حقوق کیفری، شماره‌ ۲۳، ص۲۷-۵۳.
وحید، مجید (1380). درآمدی بر سیاست‌گذاری عمومی. مجله‌ دانشکده‌ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره‌ ۵۲، ص۱۸۵-۲۱۷.