مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

تبیین مفهوم رجل مذهبی و سیاسی در رویه شورای نگهبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران؛ مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تهران، ایران
چکیده
هدف بنیادین این پژوهش، واکاوی و آسیب‌شناسی مفهوم چالش‌برانگیز «رجل مذهبی و سیاسی» مندرج در اصل ۱۱۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است. با گذشت بیش از چهار دهه از تصویب قانون اساسی، فقدان یک تعریف جامع مانع و معیارپذیر از این عبارت، منجربه ایجاد ابهامات گسترده در فرآیند احراز صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری توسط شورای نگهبان شده است. لذا، این مطالعه با هدف تبیین ماهیت حقوقی و فقهی واژه «رجل»، بررسی تطور تاریخی آن در مذاکرات مجلس خبرگان قانون اساسی (۱۳۵۸) و نقد رویه نظارتی شورای نگهبان انجام شده است. تمرکز اصلی بر آن است که چگونه شورای نگهبان در مقام مفسّر قانون اساسی و مجری سیاست‌های کلی انتخابات (ابلاغی ۱۳۹۵)، تلاش کرده تا با گذار از معیارهای کیفی ذهنی به شاخص‌های کمّی عینی، به ساماندهی فرآیند انتخابات بپردازد و این اقدامات تا چه میزان با اصول دموکراتیک و روح حاکم بر قانون اساسی انطباق دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده است. در گام نخست، با رجوع به مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی، تقابل دیدگاه‌های سنتی (ریاست جمهوری به‌عنوان ولایت و شرط ذکوریت) و نواندیشان دینی (ریاست جمهوری به‌عنوان وکالت اجرایی و مدیریت کلان) مورد بازخوانی قرار گرفته است. در گام دوم، رویه شورای نگهبان با تمرکز ویژه بر تحلیل محتوایی دو مصوبه کلیدی این شورا در سال‌های ۱۳۹۶ (تعریف معیارها و شرایط لازم) و ۱۴۰۰ (اصلاحیه و تعیین شرایط شکلی)، مورد نقد حقوقی قرار گرفته تا فاصله میان «هنجارهای قانونی» و «واقعیت‌های اجرایی» مشخص گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که واژه «رجل» در بستر تاریخی خود، محصول یک توافق نانوشته برای عبور از بن‌بست‌های سیاسی سال ۱۳۵۸ بوده و تقلیل آن به جنسیت «مرد»، نادیده گرفتن پویایی فقه شیعه و عنصر مصلحت است. تحلیل رویه شورای نگهبان حاکی از آن است که این نهاد در مصوبه سال ۱۳۹۶ تلاش نمود با ارائه تعاریفی کیفی نظیر «اشتهار به تدین» و «قدرت تحلیل سیاسی»، شفافیت ایجاد کند، اما به دلیل فقدان سنجه‌های عینی، همچنان تفسیرپذیر باقی ماند. در مقابل، مصوبه سال ۱۴۰۰ با رویکردی رادیکال‌تر و با تعیین شروط صریح کمّی (مانند تعیین بازه سنی، مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد و سابقه تصدی مناصب خاص)، اگرچه اصل پیش‌بینی‌پذیری و عینی‌سازی را تقویت کرد، اما با چالش «قانون‌گذاری» توسط نهاد ناظر مواجه شد. در واقع، شورای نگهبان با وضع محدودیت‌های جدید که در صلاحیت مجلس شورای اسلامی است، عملاً دامنه شمول نخبگان سیاسی و فرهنگی (غیر از مقامات اجرایی و نظامی) را محدود کرده و بدون تعیین تکلیف صریح در خصوص امکان حضور زنان، رویه عملی خود مبنی بر تفسیر مضیق و جنسیت‌محور را تداوم بخشیده است. در مجموع باید گفت، رویکرد فعلی شورای نگهبان، هرچند در راستای تحقق بند ۵-۱۰ سیاست‌های کلی انتخابات و انتظام‌بخشی به ثبت‌نام‌ها بوده است، اما به دلیل خروج از جایگاه تفسیری و ورود به حوزه تقنینی، با اصول حقوق عمومی در تعارض است. انجماد بر تفسیر سنتی از «رجل» و عدم ارائه پاسخ روشن به مطالبه عمومی در خصوص مشارکت زنان، شکاف میان حاکمیت و جامعه مدنی را تعمیق می‌کند. لذا، الگوی پیشنهادی این پژوهش بر ضرورت بازنگری در معیارهای احراز صلاحیت تأکید دارد؛ به گونه‌ای که ضمن وفاداری به مبانی شرعی، از تفاسیر شخصی فاصله گرفته و با تصویب قوانین عادی دقیق توسط مجلس (به جای آیین‌نامه‌های داخلی شورا)، مفهوم «رجل» را به «شخصیت‌های تراز اول مدیریتی» فارغ از جنسیت تعمیم دهد تا کارآمدی نظام جمهوری اسلامی در بهره‌گیری از تمامی ظرفیت‌های نخبگانی کشور تضمین گردد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
اقبال، شهاب (1403). بررسی تطبیقی معیارهای حاکم بر داوطلبان انتخابات ریاست جمهوری در ایران و کشورهای اسلامی دارای نظام‌های ریاستی و نیمه‌ریاستی. رساله دکتری. دانشگاه تهران.
بهبودی تولون، میرمهدی (1400). بررسی مصوبه شورای نگهبان مبنی بر تعیین شرایط داوطلبان انتخابات ریاست جمهوری از منظر قواعد فقهی و حقوق موضوعه. در: هفتمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی.
پورمحمدی، رضا (1401). معنای «رجال مذهبی و سیاسی» در پرتو نظریات تفسیری قانون اساسی. مطالعات جنسیت و خانواده، 10(1)، ص137-162.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۸). زن در آینه جلال و جمال. قم: مرکز نشر اسراء.
خامنه‌ای، سید علی (20/12/1379). نامه به سران سه قوه.
خامنه‌ای، سید علی (24/7/۱۳۹۵). سیاست‌های کلی انتخابات.
دیانی دردشتی، زهرا؛ حسینی میرصفی، سیده فاطمه (1401). بررسی نقش سیاسی زنان از منظر قرآن و روایات با تأکید بر تفاسیر مفسّران معاصر فریقین (المیزان- فی ظلال القرآن). مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 9(16)، ص231-254.
راجی، سید محمدهادی (1396). بررسی ابعاد حقوقی ابلاغیه شورای نگهبان درباره شرایط نامزدی ریاست جمهوری. وب‌سایت شورای نگهبان. قابل دسترس در:                 https://www.shora-gc.ir/0001ze
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: اداره‌کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1385، ج3.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج16.
طحان نظیف، هادی؛ مطیعی، محمدجواد (1399). واکاوی تعاریف مصوبه شورای نگهبان از رجل مذهبی سیاسی، مدیر و مدبر. دانش حقوق عمومی، 9(27)، ص49-68.
قاضی‌زاده، عباسعلی (1394). بررسی حدود اختیارات شورای نگهبان در تفسیر قانون اساسی. مجلس و راهبرد، 22(85)، ص7-34.
کاتوزیان، ناصر (1380). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران: نهادهای حکومتی. تهران: شرکت سهامی انتشار، ج2.
کدخدایی، عباسعلی؛ ابراهیمیان، نجات‌الله؛ سوادکوهی، سام (۱۳۹۹). شرح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (فصل نهم). تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
گرجی ازندریانی، علی‌اکبر (۱۳۹۵). در تکاپوی حقوق اساسی. تهران: انتشارات جنگل.
موحدی محب، مهدی (1400). رجال مذهبی و سیاسی به عنوان قید غالبی در اصل یکصد و پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تحقیقات حقوقی، 24(96)، ص265-290.
موسوی بجنوردی، سید محمد؛ دانش‌پور، افتخار (1390). بررسی فقهی- حقوقی جایگاه شورای نگهبان در نظام جمهوری اسلامی ایران و نحوۀ نظارت آن بر قوانین و مقررات. پژوهشنامه متین، 13(53)، ص53-73.
موسی‌زاده، ابراهیم؛ اقبال، شهاب (1402). تحلیل حقوقی شرایط نامزدهای ریاست جمهوری با تأکید بر تبیین شرایط «رجال مذهبی و سیاسی». مجلس و راهبرد، 30(113)، ص175-211.
ورعی، سید جواد (۱۳۸۸). مبانی و مستندات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. قم: انتشارات دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.
ویژه، محمدرضا (۱۳۹۸). صلاحیت‌های تقنینی و نظارتی در حقوق عمومی ایران. تهران: انتشارات جنگل.
هاشمی، سید محمد (۱۳۸۰). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر میزان، ج2.
هاشمی، سید محمد (۱۳۹۵). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران: حاکمیت و نهادهای سیاسی. تهران: نشر میزان، ج2.
Abbas, A. (2020) Gender, Politics, and Religion: Women’s Rights in Iranian Law and Politics. Political Studies of Islamic World, 21(6), p. 18–33.
Grzymala-Busse, A. (2012). Why comparative politics should take religion (more) seriously. Annual Review of Political Science, no. 15, p. 421-442.     
https://doi.org/10.1146/annurev-polisci-033110-130442
Mehmood, S. & Seror, A. (2023). Religious leaders and rule of law. Journal of Development Economics, no. 160. https://doi.org/10.1016/j.jdeveco.2022.102974
Zahruddin, A. (2024). Gender studies in the Quran: Interpretations of women’s roles and rights. Mushaf Journal: Jurnal Ilmu Al Quran Dan Hadis, 4(3), p. 355-366.
Zainuddin, A.A. & Mahdy, Z.A. (2017). The Islamic perspectives of gender-related issues in the management of patients with disorders of sex development. Arch Sex Behav, no. 46,
p. 353–360. https://doi.org/10.1007/s10508-016-0754-y