مجلس و قانونگذاری

مجلس و قانونگذاری

حق بر امید در حقوق اساسی و فقه اسلامی:چالش‌ها و راهکارهای تقنینی و نهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق حقوق بین‌‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 گروه حقوق عمومی و بین‌‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
در دوران بحران‌های نهادی، اخلاقی و اجتماعی، مفهوم «امید» از سطحی فردی و روان‌شناختی فراتر رفته و به مقوله‌ای حقوقی در بستر کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و نظم حقوق عمومی تبدیل شده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، به بررسی مبانی نظری، جلوه‌های هنجاری و چالش‌های نهادی «حق بر امید» در گفتمان معاصر حقوق اساسی می‌پردازد. مطالعه تطبیقی آلمان و کانادا نشان می‌دهد که دادگاه‌های عالی، با تفسیر موسع از اصل کرامت و منع مجازات غیرانسانی و نامتناسب، سلب کامل امکان بازگشت و اصلاح را مغایر قانون اساسی تلقی کرده‌اند. در فقه اسلامی نیز مفاهیمی نظیر توبه، رجاء و نهی از قنوط، بستر هنجاری و اخلاقی این حق را فراهم می‌سازند. یافته‌ها حاکی از آن است که این حق، با وجود ظاهر انتزاعی، پیامدهای عینی و نهادی در سیاست کیفری، مشارکت مدنی و مشروعیت دولت دارد؛ اما خلأ تقنینی، ضعف نهادی و برداشت‌های سنتی، موانعی جدی برای تحقق آن ایجاد کرده‌اند. اگر نظام حقوقی ایران بخواهد در مسیر تحقق عدالت اجتماعی، کرامت‌محوری و تقویت مشروعیت نهادی حرکت کند، باید حق بر امید را از حاشیه به متن سیاست‌گذاری بیاورد. این مهم، مستلزم سه تحول اساسی است: نخست، در سطح تقنینی، پیشنهاد می‌شود نهاد قانون‌گذار، در بازنگری سیاست‌های کیفری و به‌ویژه در قوانین مرتبط با حبس‌های طویل‌المدت، اصل امکان بازنگری و افق بازگشت را به‌عنوان یک حق، و نه امتیاز، به رسمیت بشناسد. پیش‌بینی ارزیابی‌های ادواری از وضعیت محکومان و تضمین دادرسی مجدد، گامی اساسی در این مسیر است. دوم، در سطح قضایی، لازم است قوه قضائیه، از رهگذر رویه‌های راهبردی، تفسیری کرامت‌محور از اصول موجود ارائه دهند و در پرونده‌هایی که با حبس‌های بی‌پایان یا طرد اجتماعی مواجه‌اند، الزام به فراهم‌سازی امکان ترمیم و بازپروری را مطالبه کنند. احکام قضایی باید به بستری برای احیای عاملیت انسانی بدل شود. سوم، در سطح نهادی-اجتماعی، نهادهای اجرایی، ازجمله سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، معاونت‌های اجتماعی دستگاه‌های اجرایی مختلف و نیز نهادهای حمایتی، باید بپذیرند که وظیفه آن‌ها تنها حفظ نظم و امنیت نیست، بلکه مسئولیت اخلاقی-اجتماعی را در قبال بازگشت شرافتمندانه انسان به جامعه برعهده دارند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
خمینی، سید روح‌‌الله (1371). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی.
طباطبائی، سید محمدحسین (1417ق). تفسیر المیزان. قم: انتشارات اسلامیه، ج17.
عاملی، زین‌‌الدین (شهید ثانی) (1403ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: دارالفقه، ج2.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب اسلامیه، ج2.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج70، 2.
Bloch, E. (1959). The Principle of Hope (Vols. 1–3). Oxford: Blackwell.
Bundesverfassungsgericht. (2010, January 16). 2 BvR 2299/09 [Germany]. URL=              
https://www.bundesverfassungsgericht.de
ECtHR. (2013). Vinter and Others v. United Kingdom, Application nos. 66069/09, 130/10 and 3896/10, Judgment of 9 July 2013. European Court of Human Rights.
ECtHR. (2017). Matiošaitis and Others v. Lithuania, Application no. 22662/13, Judgment of 23 May 2017. European Court of Human Rights.
Freire, P. (1996). Pedagogy of the Oppressed (Rev. ed.). New York: Continuum.
Fukuyama, F. (2004). State-Building: Governance and World Order in the 21st Century. Ithaca: Cornell University Press.
Honneth, A. (1995). The Struggle for Recognition: The Moral Grammar of Social Conflicts. Cambridge: Polity Press.
Ignatieff, M. (2001). Human Rights as Politics and Idolatry. Princeton University Press.
Neuner, J. (2021). Hope as a Legal Principle. Juristenzeitung, 76(13), p. 585–597.
Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Cambridge: Harvard University Press.
Sabzevari, A. (2023). R. v. Bissonnette: Legal Principle or Leap of Faith? Alberta Law Review, 60(4), p. 1049–1082.
Snyder, C.R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4),
p. 249-275.
Supreme Court of Canada. (2022). R. v. Bissonnette, 2022 SCC 23.
Totadze, L. (2025). Right to Hope as Fundamental Right in Global Law Context. Vectors of Social Sciences, no. 9, p. 134–148